ΕΠΙ ΣΚΗΝΗΣ

Γράφει η Θεατρολόγος, Κριτικός Θεάτρου

                                                 ΚΑΛΛΙΟΠΗ Γ. Ραπανακη

«Νεφέλες»

Ο αήθης Άδικος Λόγος

 

ραπανάκηΟι «Νεφέλες» παίχτηκαν το 423 π. Χ. και ο Αριστοφάνης δεν πήρε το πρώτο βραβείο. Παρ΄ όλο που ήταν τρίτος κατά σειρά με τις «Νεφέλες» του, η συγκεκριμένη κωμωδία είναι ένα εξαίρετο δείγμα του κλίματος που υπήρχε εκείνη την ιστορική εποχή ενώ η σάτιρα του Αριστοφάνη είναι καλά στοχευμένη και στοιχειοθετημένη. Πρωτ΄ απ΄ όλα, οι σοφιστές έκαναν, μέσα από τους ρητορικούς τους λόγους, το μαύρο-άσπρο. Συνεπώς, η τέχνη των σοφιστών, η σοφιστική ήταν ένας από τους στόχους του Αριστοφάνη. Οι καινοτόμες ιδέες εκείνη την περίοδο  ευνοούσαν τις τάσεις προς την αθεΐα και την στροφή προς τον μονοθεϊσμό. Αυτός ήταν ο δεύτερος στόχος του Αριστοφάνη, στις «Νεφέλες». Επιπλέον, ο ποιητής παρουσιάζει το ερευνητήριο – σπουδαστήριο του Σωκράτη όταν εκεί πάει να τον επισκεφτεί ο Στρεψιάδης. Ο χώρος είναι γεμάτος αστρονομικά όργανα αλλά και πολλά όργανα γεωμετρίας τα οποία είναι σαφώς τα εργαλεία των θετικών επιστημών. Οι θετικές επιστήμες αποτελούν τον τρίτο στόχο της σάτιρας του Αριστοφάνη.

Στις «Νεφέλες», ο Αριστοφάνης επιτίθεται ανοιχτά στον Σωκράτη. Πολλά χρόνια αργότερα, στο δικαστήριο της Ηλιαίας, και στην απολογία του, ο Σωκράτης αναφέρεται σε αυτήν την άδικη επίθεση. Τις σοφιστικές ιδέες και τις μεθόδους της ρητορικής που χρησιμοποιούσαν οι σοφιστές ουδέποτε τις υιοθέτησε ο Σωκράτης. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Στάθης Ιω. Δρομάζος: «[…] Αλλά ο Σωκράτης όχι μόνο δεν είχε τίποτα κοινό μαζί τους, αλλά τους αντιμαχόταν. Όμως, ο Αριστοφάνης δε συγχωρεί στο Σωκράτη ούτε τον κριτικό διάλογο, στον οποίο στηριζόταν η διδασκαλία του. Κι αυτό ακόμα ενοχλούσε τους συντηρητικούς Αθηναίους. Γιά τον Αριστοφάνη, λοιπόν, όλοι αυτοί είναι “ολετήρες της θρησκείας, της οικογενείας και της  πατρίδος”, όπως θα λέγαμε σήμερα, και τους παραλαμβάνει στο πρόσωπο του Σωκράτη. Όμως, ο Σωκράτης ούτε σχολείο είχε, ούτε χρήματα έπαιρνε, όπως τον παρουσιάζει ο Αριστοφάνης. Τις ιδέες που σατιρίζει ο Αριστοφάνης δεν τις είχε ο Σωκράτης. Ούτε άθεος ήταν, δίδασκε την πειθαρχία στους θεσμούς της πόλης, δεν είχε ασχοληθεί με τις θετικές επιστήμες, ούτε ισχυριζόταν πως ήταν παντογνώστης. Φαίνεται όμως πως αλλού του ταίριαζε του Αριστοφάνη. Ο Σωκράτης ήταν τύπος “διανοουμένου”. Κακοντυμένος, ξιπόλητος, συζητούσε όπου βρισκόταν γιά αρετή, δικαιοσύνη, κ.λ.π., στεκόταν στο δρόμο ακίνητος και σκεφτόταν. Του ΄βγαινε και τ΄ όνομα από κείνους τους κακούς μαθητές, τον Αλκιβιάδη και τον Κριτία, και του ερχόταν εύκολα του ποιητή να προσωποποιήσει στο Σωκράτη, που ήταν άλλωστε και ντόπιος και γνωστός, όλους τους σοφιστές και τις καινούργιες ιδέες. Όπως λέμε και σήμερα γιά όσους ασχολούνται με την υψηλή διανόηση, έτσι  λέγαν και τότε ότι “αεροβατούν”. Το καλύτερο εύρημα, λοιπόν, γιά τον Αριστοφάνη ήταν να παρουσιάσει το Σωκράτη μέσα σ΄ ένα κρεμασμένο καλάθι, όπου αεροβατούσε κυριολεκτικά». (Στάθη Ιω. Δρομάζου «Αρχαίο Δράμα. Αναλύσεις». Εκδ. « Κέδρος». Αθήνα 1984).

Ο ηλικιωμένος Στρεψιάδης δεν μπορεί να κοιμηθεί το βράδυ διότι έχει πολλά χρέη. Τα χρήματα του εξανεμίζονται  στο ιππόδρομο από τον γιό του, τον Φειδιππίδη. Προσπαθεί να βρει έναν τρόπο να γλιτώσει από τους δανειστές του και καταλήγει στο σπουδαστήριο του Σωκράτη γιά να μπορέσει να βοηθηθεί. Τελικά, ο Στρεψιάδης δεν καταφέρνει να αντιληφθεί ιδέες και έννοιες υψηλής διανόησης και στέλνει τον γιό του, τον Φειδιππίδη να διδαχτεί πως να διαστρέφει την αλήθεια και να γίνει κατ΄ ουσίαν ένας εύγλωττος απατεώνας. Στις Αριστοφανικές  «Νεφέλες», ο αγώνας μεταξύ του Δίκαιου και του Άδικου Λόγου αποτελεί το σημαντικότερο και σπουδαιότερο κομμάτι της συγκεκριμένης κωμωδίας όπου ο αναγνώστης ή ο θεατής, σταδιακά και μεθοδευμένα μέσα από την Αριστοφανική οπτική, ανακαλύπτει, πως μέσα από την φόρμα του δικανικού λόγου, κάποιος μπορεί να διαστρέφει την αλήθεια και να παρουσιάζει το δίκαιο ως άδικο και το μαύρο ως άσπρο.

Επιπρόσθετα, στις «Νεφέλες», ο Αριστοφάνης, δια του στόματος του Σωκράτη κατά την συνομιλία του με τον Στρεψιάδη, βάζει τον Σωκράτη να λέει ότι δεν υπάρχει Δίας. Μία πολύ άδικη επίθεση του Αριστοφάνη στον Σωκράτη κυρίως διότι ο Αριστοφάνης, μέσα από τις κωμωδίες του, επηρέαζε τους ανθρώπους της εποχής του και ιδιαίτερα τους θεατές. Αυτή η επιρροή, φάνηκε ότι λειτούργησε αρνητικά γιά τον Σωκράτη στο δικαστήριο της Ηλιαίας. Στην ανέλιξη της πλοκής, ο Φειδιππίδης, ως νεότερος και πιό δεκτικός στις νέες ιδέες, μαθαίνει και υιοθετεί την πρακτική του Άδικου Λόγου. Έχει ξεχάσει ακόμα και τον σεβασμό προς τους γονείς που επίμονα υποστηρίζει ο Δίκαιος Λόγος με αποτέλεσμα να ξυλοφορτώσει τον πατέρα του, τον Στρεψιάδη, ισχυριζόμενος ότι λέγεται πως οι γονείς δέρνουν τα παιδιά γιά τον καλό τους. Τώρα εκείνος ως γιός κάνει νέο νόμο σύμφωνα με τον οποίο οι γιοί πρέπει να επιστρέφουν το ξύλο στους γονείς τους.

Πρόκειται γιά μία εξαιρετική κωμωδία όπου επίσης υπάρχει αναφορά στον Αισχύλο και τον Ευριπίδη ως κριτική γιά τα έργα τους. Οι Αριστοφανικές «Νεφέλες» θα παρουσιαστούν στο «Βεάκειο» Θέατρο στις 28 Αυγούστου 2019 σε σκηνοθεσία του κ. Δημήτρη Καραντζά.

Leave a Reply

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *